Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh được thành lập vào ngày 15 tháng 5 năm 1941 có tên gọi đầu tiên là Đội Nhi đồng cứu quốc. Ban đầu, Đội gồm có 5 thành viên gồm: : Nông Văn Dền (bí danh Kim Đồng, đội trưởng), Nông Văn Thàn (bí danh Cao Sơn), Lý Văn Tịnh (Thanh Minh), Lý Thị Nì (Thủy Tiên), Lý Thị Xậu (Thanh Thủy). Người phụ trách Đội là Đức Thanh.
Trước khi thành lập Đội, ngày 26 tháng 3 năm 1931, Đảng ta đã sáng lập ra Đoàn Thanh niên Cộng sản Đông Dương và giao nhiệm vụ cho Đoàn trực tiếp phụ trách việc giáo dục thiếu niên và nhi đồng, tổ chức con em thợ thuyền, nông dân bị áp bức vào các tổ chức thích hợp với các em lúc đó như Đồng tử quân, Hồng nhi đội… tiền thân cho Đội Thiếu niên tiền phong và Đội nhi đồng Hồ Chí Minh hiện nay.
Ngày 8 tháng 2 năm 1941, Chủ tịch Hồ Chí Minh về nước trực tiếp chỉ đạo cách mạng Việt Nam. Tháng 5 năm 1941, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 họp và ra những nghị quyết vô cùng quan trọng. Trong đó có chủ trương thành lập Mặt trận Việt Minh để đoàn kết toàn dân đánh Pháp, đuổi Nhật, giành độc lập tự do cho Tổ quốc.
Sau đó, ngày 15 tháng 5 năm 1941, Đảng ta đã ra chỉ thị cho Đoàn thành lập Đội Thiếu niên Tiền Phong và Hội Nhi đồng cứu vong tổ chức thí điểm tại Pác Bó (Cao Bằng). Sự kiện này có ý nghĩa lịch sử đối với công tác thiếu niên và nhi đồng ở nước ta, vì vậy ngày 15 tháng 5 năm 1941 được coi là ngày chính thức thành lập Đội.
Và với mục đích tham gia đánh Tây, đuổi Nhật, quyết dành độc lập cho nước nhà, làm giao thông liên lạc, đưa đón, bảo vệ các cán bộ, canh gác cho các cuộc họp của Đảng,..nên Đội thiếu niên tiền phong được thành lập.
Trong quá trình Đội hoạt động và phát triển đã không ít lần đổi tên trước khi lấy tên chính thức là Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh. Những lần đổi tên đó là:
– Giữa năm 1946: Đội Thiếu niên tiền phong và Đội Nhi đồng cứu quốc được sát nhập lại làm một và lấy tên chung cho cả hai là Đội Thiếu nhi cứu quốc. Nhiệm vụ của Đội này là giao thông liên lạc, trinh sát góp phần cùng cha, anh tham gia vào các cuộc đấu tranh chống giặc đói, giặc dốt, giặc ngoại xâm.
– Tháng 3 năm 1951: Hội nghị cán bộ Đoàn Thanh niên cứu quốc đã đưa ra quyết định thống nhất lực lượng thiếu nhi, lấy tên là Đội Thiếu nhi tháng Tám và đưa ra một số chủ trương mới như thiếu nhi đeo khăn quàng đỏ, bài ca chính thức, khẩu hiệu, đẳng hiệu, cấp hiệu, phiên chế tổ chức của Đội. Nhiệm vụ chính là làm theo lời Bác dạy “Tuổi nhỏ làm việc nhỏ”.
– Tháng 11 năm 1956: Đội Thiếu nhi tháng Tám được đổi tên thành Đội Thiếu niên Tiền phong Việt Nam và có nhiệm vụ thực hiện theo 5 điều Bác Hồ dạy là:
Điều 1: Yêu Tổ quốc, yêu đồng bào.
Điều 2: Học tập tốt, lao động tốt.
Điều 3: Đoàn kết tốt, kỷ luật tốt.
Điều 4: Giữ gìn vệ sinh thật tốt.
Điều 5: Khiêm tốn, thật thà, dũng cảm.
– Ngày 30 tháng 1 năm 1970: Đội chính thức có tên thành Đội Thiếu niên tiền phong Hồ Chí Minh, có nhiệm vụ là tuyên truyền, dẫn dắt Đội viên thực hiện theo 5 điều Bác Hồ dạy và được duy trì tới ngày nay.
